De parel in de kroon van de Amsterdamse grachtengordel

Een artikel uit het tijdschrift 'Monumentaal', april 2020

MONUMENTAAL NR. 2 2020 | 24-29

TEKST: FRITS VAN WOLVEREN, FOTO’S: SUZAN BAARS

De restauratie geeft House with the Heads weer nieuwe glans

BIJNA 400 JAAR LANG DIENDE HET HUIS MET DE KOPPEN ALS THUISBASIS VOOR VERSCHILLENDE FAMILIES EN ORGANISATIES. EEN BEKENDE GAST WAS DE TSJECHISCHE FILOSOOF COMENIUS.

De restauratie van de gevel van het House with the Heads de Keizersgracht 123 werd eind vorig jaar voltooid. Dit betekende een nieuwe fase in de geschiedenis van dit monumentale pand, waarvan de gevel door deskundigen wordt beschouwd als een van de mooiste en meest authentieke gevels in de grachtengordel van Amsterdam.

Een bonte verzameling bewoners

In de loop van zijn bijna 400-jarige bestaan heeft het House with the Heads de Keizersgracht 123 in Amsterdam een bonte reeks bewoners gekend: kunsthandelaren De Roos (1779), een middelbare school (HBS, 1865), de muziekschool van de stad (Conservatorium, 1909-1931) en de Gemeentelijke Dienst Monumentenzorg (1983). Het past bij de traditie van dit monumentale pand dat het nu de thuisbasis is van The Embassy of Free Mind, het museum en de Bibliotheca Philosophica Hermetica BPH). De restauratie van de gevel is mogelijk gemaakt dankzij steun van de Stichting Gansoord, het Hendrik Muller Fonds, het Edith Oen-Oei Schone Kunsten Fonds, de provincie Noord-Holland en particuliere sponsors.

Tegenwoordig House with the Heads het House with the Heads de thuisbasis van de Embassy of the Free Mind EFM): een eigen museum, bibliotheek en platform voor vrijdenken, geïnspireerd door de filosofie van de Bibliotheca Philosophica Hermetica . In zijn tijd noemde de 17e-eeuwse industrieel en weldoener Louis de Geer het opvallende monumentale pand aan de Keizersgracht ‘een huis vol karakter’. Hij dacht daarbij niet alleen aan de gevel, maar ook aan de vastberadenheid en het verzet van de Amsterdammers die er bijna vierhonderd jaar lang hun thuis van maakten. Vier generaties van de adellijke familie De Geer woonden in het herenhuis.

Een grote verscheidenheid

In de loop der tijd House with the Heads het House with the Heads een grote verscheidenheid aan mensen, organisaties en instellingen. Dit bijzondere huis heeft de tand des tijds op schitterende wijze doorstaan. Verschillende eigenaren hebben het belang van het behoud en de bescherming ervan ingezien. Jozef Ritman, die namens de Embassy of the Free Mind leiding geeft aan de restauratiecampagne, zegt dat de restauratie en renovatie in fasen worden uitgevoerd. “We blijven open als museum terwijl de bouwwerkzaamheden worden uitgevoerd. De campagne omvat meer dan alleen de voorgevel van het huis. Het dak, de zij- en achtergevels zijn ook in het plan opgenomen. Wanneer dit in de loop van 2020 is afgerond, zullen de bovenste verdiepingen en de kelder worden gerenoveerd en opnieuw ingericht. Er zal ook een lift worden geïnstalleerd. Aangezien de gevel echter het meest opvallende kenmerk van het gebouw is, hebben we besloten deze als eerste aan te pakken.”

Restauratieplan

Het restauratieplan voor het House with the Heads al in 2016 opgesteld door architect Hans Vlaardingerbroek. Voordat het project van start ging, voerde Olga van der Klooster van Bureau ABK – Plantage Zorg en Hoop in april vorig jaar kleuronderzoek uit. Van der Klooster, architectuurhistorica en specialist in traditioneel kleurgebruik en decoraties, onderzocht de eerdere renovaties en restauraties van het gebouw. Aquarellen van Cornelis Springer (1817-1891) en stadsgezichten van Jan Van der Heyden (1637-1712) waren daarbij een grote hulp. Naast bronnenonderzoek onderzocht ze ook verfmonsters die ter plaatse waren genomen met behulp van een stereomicroscoop. Van der Klooster: “Omdat ik maar heel weinig verflagen aantrof, is mijn kleuradvies voornamelijk gebaseerd op historische afbeeldingen.”

Zandstenen bustes

Het House with the Heads ontworpen door bouwmeester en beeldhouwer Hendrick de Keyser en staat trots op twee percelen. Het dubbelhuis werd oorspronkelijk gebouwd voor zowel woon- als bedrijfsdoeleinden. Het is vanuit architectuurhistorisch oogpunt een buitengewoon huis vanwege de symmetrische opbouw van de gevel, die bestaat uit een combinatie van rode baksteen en Bentheimse zandsteen en rijkelijk is versierd met jaartallen, gedenkplaten, vazen en obelisken.  De gevel is een prachtig uitgevoerde trapgevel van een type dat ook wel bekend staat als de ‘Amsterdamse renaissance’.

In de gevel staan zes grote zandstenen bustes (hoofden) die Romeinse goden uit de mythologie voorstellen. Een ander opvallend element is het wapen van Louis de Geer, die het huis in 1634 kocht. De goden zijn te herkennen aan de bijbehorende attributen: Apollo (laurier – de kunsten), Ceres (graan – landbouw), Mercurius (kooplieden en de god Hermes), Minerva (intellect en wijsheid), Bacchus (wijn en feesten) en Diana (godin van de jacht en de geboorte). Ook het bekroningselement boven de geveltop en de leeuwenkop op het House with the Heads gerestaureerd. Een ander opvallend kenmerk is de gevelsteen met de naam van de Tsjechische pedagoog en filosoof Jan Amos Comenius, die hier van 1656 tot aan zijn dood in 1670 een frequente gast was. De bustes die de hoofdingang flankeren, symboliseren het ideaal van de Mercator Sapiens, de wijze koopman.

Een integraal onderdeel van het ontwerp

Er zit een logica in de volgorde van de bustes: er is een evenwicht tussen vrouwelijke en mannelijke goden. De vraag wanneer de ‘zes hoofden’ aan de voorgevel van het huis zijn toegevoegd, is niet eenvoudig te beantwoorden. Of ze in opdracht zijn gemaakt door Nicolaas Sohier, een rijke kousen- en kousenhandelaar van Vlaamse afkomst voor wie het huis in 1622 werd gebouwd, of dat ze in 1634 door Louis de Geer zijn aangebracht, is onduidelijk. Jozef Ritman twijfelt er niet aan dat de bustes een integraal onderdeel van het oorspronkelijke ontwerp waren. “Zo stelde kunstliefhebber Nicolaas Sohier het zich voor. Hij kwam uit Vlaanderen en was bevriend met de schilder en architect Peter Paul Rubens. Rubens liet rond dezelfde tijd (1610-1622) een herenhuis bouwen aan De Wapper, een van de centrale pleinen van Antwerpen. Ook hier zien we bustes op de gevel die verwijzen naar de Italiaanse renaissance.” Architectuurhistorica Olga van der Klooster acht dit zeer aannemelijk, aangezien culturele invloeden in deze periode vanuit het zuiden naar het noorden trokken.

Ramen met kruisvormige loodglaspanelen

De ingang vormt een belangrijk element in de gevel van het House with the Heads. „Voorbijgangers in de 17e eeuw moesten hieruit opmaken dat de eigenaar iemand was die vertrouwd was met de ideeën uit de klassieke oudheid”, zegt Ritman. „Links en rechts van de ingang zien we Mercurius en Minerva, wat erop wijst dat de bewoners affiniteit hadden met de hermetische wijsheid.” De gevel is verder versierd met horizontale banden, pilasters, stenen krullen, vazen en leeuwenkoppen. De kruisramen zijn tijdens de restauratie gerestaureerd. Ritman: “Dit geldt ook voor de glas-in-loodramen, die we in hun oorspronkelijke staat hebben hersteld. Het glas-in-lood dateert uit de tijd dat het huis in 1622 werd gebouwd, maar werd in 1908 verwijderd en vervangen door schuiframen tijdens een uitgebreide renovatie.”

Voor de deur

Bij de renovatie van de gevel werd ook de stenen drempel meegenomen. De entree van het huis bestaat uit een dubbele trap met originele 17e-eeuwse balusters (geprofileerde zuilen). Op basis van de bevindingen van het kleuronderzoek zijn sommige elementen ook gekleurd en verguld. Het interieur heeft een aantal opvallende kenmerken die verwijzen naar de rijke geschiedenis van het huis als toevluchtsoord voor vrijdenkers zoals Comenius en Spinoza.