Voorvechter van het vrije denken

Voorvechter van het vrije denken

Adriaan Koerbagh, voorwoord aan de lezer in *Licht dat schijnt op donkere plekken*

De tentoonstelling ‘Voorvechter van het vrije denken: Adriaan Koerbagh (1633–1669)’ was Embassy of the Free Mind 17 september 2021 voor het publiek te bezichtigen in de Embassy of the Free Mind . De tentoonstelling, een initiatief van Vereniging Het Spinozahuis in Rijnsburg, opende daar in het najaar van 2019 en reisde in het najaar van 2020 door naar het Elisabeth Weeshuis Museum in Culemborg. Vervolgens kwam de tentoonstelling naar Koerbaghs geboortestad Amsterdam.

Adriaan Koerbagh: radicaler dan Spinoza?

In zekere zin was Koerbagh radicaler dan Spinoza. In tegenstelling tot Spinoza, die in het Latijn schreef, schreef Koerbagh bewust in de volkstaal, om het volk van de Nederlandse Republiek te verlichten. Geloof, zo zei hij, is gebaseerd op instemming, wat inhoudt dat je enige kennis moet hebben van datgene waarmee je instemt. Je mag geloven wat je wilt, maar kennis biedt meer zekerheid. Daarom pleitte hij voor een redelijke godsdienst, aangezien hij van mening was dat de rede het enige en meest betrouwbare woord van God was. Dit zorgde ook voor meer wederzijdse tolerantie.

In zijn tijd werd Koerbagh beschouwd als een ‘atheïstisch monster’, net als filosofen als Thomas Hobbes en Spinoza. Tegenwoordig wordt hij terecht geprezen als een vrijdenker. Koerbagh zelf sprak als volgt over het vrije denken:

‘Niet alle nieuwe en vreemde zaken moeten zonder reden worden afgewezen; ze moeten eerst met een open en onbevooroordeelde geest worden onderzocht, en wat waar is, moet worden aanvaard en gekoesterd. Als we dat nalaten, blijven we in de modderpoel van onwetendheid ronddobberen.’

Koerbagh, die zijn carrière begon als lexicograaf, zette zijn ideeën uiteen in *A Light Shining in Dark Places*, dat pas in de 21e eeuw voor het eerst werd gepubliceerd. In 1668 stopte de drukker, uit angst dat hij zou worden aangeklaagd als medeplichtige aan het verspreiden van Koerbaghs radicale ideeën, halverwege het boek met het drukken en overhandigde het exemplaar aan de autoriteiten. Koerbagh werd in de zomer van 1668 gearresteerd en veroordeeld tot tien jaar gevangenisstraf, een straf die hij niet zou overleven.

De tentoonstelling is een eerbetoon aan de originele vrijdenker Koerbagh. Het licht dat hij op donkere plekken wilde laten schijnen, is niet gedoofd. Bezoekers van de tentoonstelling konden een pagina afdrukken uit het in beslag genomen werk van Koerbagh, waarvan twee exemplaren bewaard zijn gebleven, deels gedrukt, deels handgeschreven. ‘Elke religie heeft een Koerbagh nodig’, waren de gedenkwaardige woorden van zijn vertaler Michiel Wielema.

Luister hier naar een Nederlandse podcast over Adriaan Koerbagh, door curator Hannah Laurens.